Ý nghĩa cơ bản của việc xác định cấu thành vi phạm pháp luật đối với hoạt động truy cứu trách nhiệm pháp lí là nhằm xác định được đúng tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của vi phạm pháp luật, trên cơ sở đó có thể xác định được đúng đắn, chính xác các biện pháp cưỡng chế nhà nước cần áp dụng cho phù hợp với từng trường hợp vi phạm, qua đó, bảo đảm được mục đích của việc truy cứu trách nhiệm pháp lý. Cụ thể:

- Hành vi trái pháp luật là căn cứ đầu tiên cho việc truy cứu trách nhiệm pháp lý, bởi vì nếu không có hành vi vi phạm pháp luật thì không có vi phạm pháp luật, do vậy, nếu không xác định được hành vi trái pháp luật thì không thể tiến hành truy cứu trách nhiệm pháp lý.

- Hậu quả nguy hiểm cho xã hội hay thiệt hại mà xã hội phải gánh chịu là cơ sở để xác định loại trách nhiệm pháp lí và biện pháp cưỡng chế nhà nước cụ thể cần áp dụng, đó là trách nhiệm hành chính hay hình sự, nếu là hình sự thì thuộc loại tội nào, khung hình phạt cụ thể nào…

- Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và hậu quả nguy hiểm cho xã hội là 1 căn cứ quan trọng để truy cứu trách nhiệm pháp lý, bởi lẽ, 1 người sẽ không phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại không phải do hành vi của mình gây ra, trừ trường hợp có trách nhiệm liên đới.

- Thời gian, địa điểm, công cụ, phương tiện, tính chất, phương pháp, thủ đoạn thực hiện hành vi là những yếu tố có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định biện pháp cưỡng chế cụ thể cần áp dụng.

- Việc xác định được loại lỗi cụ thể của chủ thể vi phạm có ý nghĩa quan trọng trong việc truy cứu trách nhiệm pháp lí và xác định các biện pháp cưỡng chế cụ thể cần áp dụng, vì nếu chủ thể không có lỗi trong hành vi của mình thì không bị coi là vi phạm pháp luật, với cùng 1 mức độ thiệt hại do vi phạm pháp luật gây ra cho xã hội song nếu chủ thể vi phạm với lỗi cố ý thì phải trừng phạt nghiêm khắc hơn so với khi họ vi phạm vô ý.

- Việc xác định được động cơ, mục đích vi phạm pháp luật của chủ thể cũng là căn cứ quan trọng để quyết định áp dụng biện pháp cưỡng chế nhà nước cụ thể đối với chủ thể vi phạm pháp luật, đặc biệt trong trường hợp chúng là dấu hiệu đặc trưng của vi phạm, ví dụ động cơ vụ lợi là một trong những dấu hiệu đặc trưng của tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng; mục đích nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là một trong những dấu hiệu đặc trưng của tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân…

- Việc xác định độ tuổi, khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của chủ thể là cá nhân có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định họ có phải là chủ thể của vi phạm pháp luật không, trong việc xác định biện pháp cưỡng chế nhà nước cụ thể cần áp dụng cho chủ thể, vì với hành vi và hậu quả nguy hiểm cho xã hội tương tự nhau thì biện pháp cưỡng chế nhà nước cần áp dụng đối với người chưa thành niên phải nghiêm khắc hơn đối với người chưa thành niên.

- Đối với chủ thể là tổ chức thì việc xác định địa vị pháp lý hoặc tư cách pháp nhân của chủ thể sẽ là cơ sở để xác định loại trách nhiệm pháp lí cần truy cứu, ví dụ, ở nước ta hiện nay, chỉ pháp nhân thương mại mới có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về 1 số tội nhất định, còn các pháp nhân khác thì không.

- Việc xác định khách thể của vi phạm pháp luật là cơ sở quan trọng để đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội, trên cơ sở đó xác định chính xác biện pháp cưỡng chế nhà nước cần áp dụng, vì quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ càng quan trọng thì biện pháp cưỡng chế cần áp dụng đối với chủ thể vi phạm phải càng nghiêm khắc.

Xem thêm: 80 CÂU VẤN ĐÁP LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HLU (download file bộ câu hỏi vấn đáp ở bài này)